Trần thuật là gì và có những kiểu nào?

Trần thuật là gì?

Nhiệm vụ của trần thuật là truyền tải cốt truyện đến độc giả và giới thiệu thế giới được xây dựng trong tác phẩm. Còn người kể chuyện là một nhân vật hư cấu do tác giả tạo ra để thuật lại diễn biến câu chuyện.

Cách truyền tải ảnh hưởng đến việc độc giả hiểu và diễn giải tác phẩm về sau, vì vậy cấu trúc của người kể chuyện cần phù hợp với phong cách của tác phẩm văn xuôi.

Những kiểu trần thuật phổ biến nhất trong văn xuôi

Theo cách phân loại truyền thống, trần thuật thường được chia thành 3 kiểu chính, khác nhau về hình thức ngữ pháp được sử dụng:

• trần thuật ngôi thứ nhất,
• trần thuật ngôi thứ hai,
• trần thuật ngôi thứ ba.

Tùy vào kiểu trần thuật được lựa chọn, người kể chuyện có thể sở hữu nhiều hay ít kiến thức về các sự kiện, đôi khi chính họ cũng là một trong những nhân vật của tiểu thuyết.

Trần thuật ngôi thứ nhất

Nhờ đó, độc giả có thể tiếp cận cảm xúc, tình cảm và suy nghĩ của nhân vật, đồng thời như được đặt vào trung tâm của các sự kiện — điều thường không có ở những kiểu kể chuyện khác. Tuy nhiên, hiện thực luôn được trình bày một cách chủ quan và độc giả không thể nhìn thấu suy nghĩ của các nhân vật khác.

Trần thuật ngôi thứ nhất thường xuất hiện trong các tác phẩm có hình thức hồi ký hoặc nhật ký, nhưng cũng được sử dụng trong tiểu thuyết tâm lý – xã hội, trinh thám, kỳ ảo và nhiều thể loại khác.

Với hình thức trần thuật này, tác giả có thể dùng thì hiện tại (“Tôi bước ra khỏi nhà và bắt đầu nhìn quanh”) hoặc thì quá khứ (“Tôi mệt đến mức chỉ vài phút sau đã ngủ thiếp đi”). Lối kể ngôi thứ nhất ở thì quá khứ xuất hiện chẳng hạn trong tiểu thuyết Women của Charles Bukowski, còn Suzanne Collins sử dụng thì hiện tại trong Đấu trường sinh tử.

Trần thuật ngôi thứ hai

Bằng cách này, độc giả được cuốn vào cốt truyện dù không biết câu chuyện sẽ đi về đâu, đồng thời cũng không thể khám phá cảm xúc của các nhân vật khác.

Đây là kiểu trần thuật ít được sử dụng nhất, thường dành cho những hình thức ngắn như truyện ngắn. Victor Pelevin từng sử dụng kiểu trần thuật này trong tác phẩm Ontology of Childhood.

Trần thuật ngôi thứ ba

Nhờ đó, câu chuyện có thể đạt được bối cảnh rộng hơn — suy nghĩ của các nhân vật thường được truyền tải bằng lời nói nửa trực tiếp, còn hiểu biết của người kể chuyện không nhất thiết bị giới hạn trong nhân vật chính.

Trần thuật ngôi thứ ba giúp nhịp độ câu chuyện trở nên linh hoạt và cho phép chuyển đột ngột giữa các địa điểm hoặc thời điểm để thể hiện trải nghiệm của những nhân vật khác. Trong những tiểu thuyết như vậy, độc giả có thể biết số phận của tất cả nhân vật, đồng thời giữ khoảng cách với các sự kiện và chỉ tiếp nhận câu chuyện từ bên ngoài.

Các tác giả sử dụng thì quá khứ khi trần thuật ở ngôi thứ ba, như trong tiểu thuyết trinh thám Án mạng trên chuyến tàu tốc hành Phương Đông của Agatha Christie, hoặc dùng thì hiện tại, như trong Wolf Hall của Hilary Mantel.

Làm thế nào để nhận biết các kiểu người kể chuyện?

Bên cạnh những kiểu trần thuật được phân chia theo ngôi kể ở trên, còn có những cách phân loại khác, trong đó người kể chuyện được xác định dựa trên mức độ hiểu biết và chức năng của họ trong tiểu thuyết. Những kiểu này khác nhau như thế nào?

Người kể chuyện và mức độ hiểu biết

Dựa trên mức độ hiểu biết của chủ thể trần thuật, trong các tác phẩm văn xuôi có thể phân biệt:

• người kể chuyện toàn tri — sở hữu kiến thức không giới hạn về các sự kiện, biết những suy nghĩ chưa được nói ra của mọi nhân vật, biết quá khứ lẫn tương lai, đồng thời bình luận và đánh giá các sự kiện (ví dụ: Chiến tranh và hòa bình của Leo Tolstoy);
• người kể chuyện giới hạn — gắn với một hoặc một số nhân vật nhất định, và hiểu biết của họ chỉ giới hạn trong những nhân vật đó (ví dụ: 1984 của George Orwell).

Người kể chuyện và vai trò trong tiểu thuyết

Dựa trên chức năng mà người kể chuyện đảm nhiệm trong tác phẩm, có thể chỉ ra 3 kiểu người kể chuyện:

• người kể chuyện ngôi thứ nhất — trực tiếp tham gia vào diễn biến và kể chuyện từ góc nhìn của mình;
• người kể chuyện gắn với nhân vật — trình bày câu chuyện qua con mắt của một nhân vật, nhưng nhân vật đó không phải là chủ thể trần thuật (ví dụ: Kiêu hãnh và định kiến của Jane Austen);
• người kể chuyện có thẩm quyền — kể chuyện từ góc nhìn của một người bình luận hoặc quan sát, không tham gia vào các sự kiện nhưng đưa ra nhận xét về chúng (ví dụ: Trên bờ sông Niemen của Eliza Orzeszkowa).

Những kiểu trần thuật khác

Ngoài các kiểu trần thuật cơ bản trong văn xuôi, còn có những hình thức ít phổ biến hơn được các tác giả sử dụng.

Chẳng hạn, trần thuật hành vi là một thủ pháp thú vị, chỉ giới hạn ở việc trình bày những gì có thể quan sát từ bên ngoài mà không đi sâu vào cảm xúc của nhân vật. Vì vậy, người kể chuyện mô tả cử chỉ, lời nói và hành vi của nhân vật một cách khách quan. Phong cách này xuất hiện chẳng hạn trong truyện ngắn Những ngọn đồi như những con voi trắng của Ernest Hemingway.

Một số tiểu thuyết cũng sử dụng trần thuật thư từ, dựa trên việc đưa vào các lá thư, nhật ký hoặc tài liệu khác. Khi đó, chính những nội dung được viết ở ngôi thứ nhất sẽ dẫn dắt độc giả qua cốt truyện. Thông thường, kiểu trần thuật này được kết hợp với một kiểu khác, như trong Nỗi đau của chàng Werther của Goethe.

Một kiểu khác có thể kể đến là trần thuật tập thể, trong đó câu chuyện được kể bởi một chủ thể số nhiều (“chúng tôi”), chẳng hạn cả một cộng đồng hoặc một nhóm nhân vật, thay vì một người kể chuyện duy nhất. Kiểu kể chuyện này xuất hiện trong Chúng tôi, những đứa trẻ ga Bahnhof Zoo của Christiane F.

Một lựa chọn thú vị khác là trần thuật dòng ý thức, thể hiện những suy nghĩ và cảm xúc bên trong của nhân vật theo cách hỗn loạn, thường không có logic hay dấu câu rõ ràng, nhằm tái hiện dòng suy nghĩ tự nhiên. Kiểu trần thuật này xuất hiện trong bộ Về phía Swann của Marcel Proust.

Nên chọn kiểu trần thuật nào?

Trong các tác phẩm trinh thám, nơi cần trình bày sự kiện từ nhiều góc nhìn khác nhau, người kể chuyện toàn tri ở ngôi thứ ba có thể là lựa chọn phù hợp. Ngược lại, trong tiểu thuyết tâm lý – xã hội, nơi cảm xúc và suy nghĩ của nhân vật quan trọng hơn, trần thuật ngôi thứ nhất hoặc người kể chuyện gắn với nhân vật có thể là lựa chọn tốt hơn.

Rất thường xuyên, các nhà văn không chọn một mô hình trần thuật duy nhất mà kết hợp nhiều kiểu trong cùng một tác phẩm, tạo nên trần thuật hỗn hợp hoặc sử dụng trần thuật đa chủ thể. Nhờ vậy, việc trình bày câu chuyện từ nhiều góc nhìn trở nên dễ dàng hơn mà vẫn giữ được phong cách riêng của tác giả.