Làm thế nào để trở thành biên, phiên dịch viên? 5 bước để làm nghề chuyên nghiệp

Biên, phiên dịch viên làm công việc gì?

Công việc dịch thuật có thể bao gồm:

• dịch tác phẩm văn học, phim bộ, phim điện ảnh, trò chơi điện tử, v.v.;
• phiên dịch lời nói, chẳng hạn phiên dịch đồng thời hoặc phiên dịch nối tiếp;
• dịch tài liệu, văn bản pháp lý, hợp đồng, v.v.; một số trường hợp cần người dịch có chứng nhận theo quy định;
• dịch tài liệu chuyên ngành, chẳng hạn tài liệu kỹ thuật;
• dịch tài liệu phục vụ nhu cầu thực tế, chẳng hạn sách hướng dẫn sử dụng.

Người làm nghề dịch thuật trước hết phải thành thạo cả ngoại ngữ lẫn tiếng mẹ đẻ. Trên thực tế, vốn từ và ngữ pháp thôi chưa đủ. Điều quan trọng là khả năng diễn đạt tự nhiên, chuẩn xác, với văn phong, dấu câu và sắc thái ngôn ngữ phù hợp với người đọc hoặc người nghe. Hiểu biết về bối cảnh văn hóa cũng không thể thiếu: nếu bỏ qua yếu tố này, bản dịch vẫn có thể sai nghĩa dù đúng ngữ pháp.

Khả năng sử dụng công nghệ hiện đại cũng ngày càng quan trọng. Trong đó, các công cụ AI có thể hỗ trợ người dịch tra cứu thông tin, quản lý thuật ngữ và duy trì tính nhất quán của văn bản.

Làm thế nào để trở thành biên, phiên dịch viên?

Hãy xem kỹ năm yếu tố quan trọng giúp bạn bắt đầu con đường trở thành biên, phiên dịch viên.

Học ngôn ngữ là nền tảng

Chúng ta có thể học ngoại ngữ từ khi còn nhỏ. Trẻ em tiếp thu ngôn ngữ một cách tự nhiên: bắt chước cách phát âm và dần tự nhận ra các quy tắc ngữ pháp. Khả năng nghe của trẻ sớm thích nghi với ngôn ngữ mới, giúp trẻ nhanh chóng hiểu ngữ cảnh rồi vận dụng những gì đã học khi giao tiếp. Trẻ được tiếp xúc với ngoại ngữ từ sớm thường có điều kiện thuận lợi để đạt trình độ cao hơn về sau.

Tiếp xúc trực tiếp với ngôn ngữ trong môi trường sử dụng thực tế cũng rất có ích. Lắng nghe, luyện nói trong tình huống tự nhiên và tìm hiểu văn hóa liên quan sẽ giúp bạn cải thiện phát âm, ngữ điệu và độ lưu loát.

Nếu nghiêm túc theo nghề, bạn có thể cân nhắc học đại học ở ngành phù hợp, chẳng hạn ngôn ngữ, ngôn ngữ học ứng dụng hoặc biên phiên dịch. Các chương trình đào tạo sau đại học về biên dịch và phiên dịch cũng là một lựa chọn.

Chương trình học bài bản giúp bạn tiếp cận phương pháp dịch, công nghệ, chiến lược xử lý văn bản và công cụ chuyên môn. Tuy nhiên, bằng cấp không phải điều kiện bắt buộc. Nếu không học theo một chương trình chính quy, bạn vẫn có thể rèn nghề, nhưng sẽ cần chủ động hơn nhiều trong việc tìm người hướng dẫn và xây dựng nền tảng kỹ năng.

Đối diện với thực tế nghề nghiệp

Dù vậy, tốt nghiệp một chương trình đào tạo không tự động biến bạn thành người dịch chuyên nghiệp. Sinh viên ra trường có thể sở hữu nhiều kiến thức và kỹ năng lý thuyết, nhưng thời lượng thực hành trong chương trình học chưa chắc đủ để họ lập tức đáp ứng yêu cầu của thị trường.

Thành thạo ngôn ngữ và hiểu văn hóa, lịch sử, tập quán liên quan là những điều cần thiết, song vẫn chỉ là nền móng để bạn tiếp tục rèn kỹ năng nghề. Chìa khóa là thực hành.

Thực hành

Ngay từ khi còn học, bạn nên tìm cơ hội thực tập phù hợp. Chẳng hạn, bạn có thể hỗ trợ tại một công ty dịch thuật hoặc làm trợ lý cho người dịch tài liệu được chứng nhận. Hãy tận dụng thời gian này để nâng cao năng lực ngôn ngữ, luyện dịch, thu thập tài liệu tham khảo và lập bảng thuật ngữ.

Tham gia một khóa học dịch thuật cũng là ý hay. Hãy ưu tiên khóa học tập trung vào thực hành và có cơ hội nhận góp ý từ người dịch giàu kinh nghiệm. Nhờ đó, bạn sẽ biết mình thường mắc lỗi ở đâu, cần cải thiện điều gì và từng bước xây dựng hồ sơ năng lực.

Muốn làm nghề dịch thuật, bạn phải bắt đầu dịch. Khi đã tự tin hơn, bạn có thể giới thiệu dịch vụ trên mạng và tìm những công ty dịch thuật hoặc khách hàng đầu tiên để hợp tác. Xây dựng tệp khách hàng là một quá trình cần sự kiên trì, nhưng thời gian đầu tư ở giai đoạn này có thể tạo nền tảng cho những mối hợp tác lâu dài.

Chuyên môn hóa

Thị trường ngày nay đòi hỏi người dịch không chỉ giỏi ngôn ngữ mà còn am hiểu một lĩnh vực cụ thể. Quan niệm rằng người dịch có thể dịch tốt mọi thứ là không đúng. Trước khi chọn hướng đi, hãy tự hỏi: Mình giỏi lĩnh vực nào? Mình quan tâm đến điều gì?

Kiến thức hoặc kinh nghiệm chuyên sâu ở một lĩnh vực khác, chẳng hạn kinh tế, y khoa hay luật, là lợi thế lớn. Nền tảng chuyên môn giúp bạn hiểu đúng khái niệm, sử dụng thuật ngữ chính xác và tạo ra bản dịch đáng tin cậy.

Một người mới ra trường chỉ được đào tạo về ngôn ngữ khó có thể lập tức dịch tốt hướng dẫn sử dụng máy chụp cộng hưởng từ hoặc tường thuật một ca phẫu thuật tim. Vì vậy, bạn nên bắt đầu từ văn bản phổ thông, rồi dần nhận những dự án chuyên sâu hơn để tìm ra hướng chuyên môn phù hợp.

Khi dịch máy ngày càng phổ biến, chính chuyên môn, tác phong chuyên nghiệp và khả năng đánh giá của con người sẽ tạo nên chất lượng bản dịch và phân biệt công việc của người dịch giàu kinh nghiệm với văn bản do máy tạo ra.

Phần mềm hỗ trợ

Nếu muốn theo nghề dịch thuật, bạn cần sẵn sàng liên tục học hỏi thông qua trải nghiệm thực tế, khóa học, chương trình bồi dưỡng và đào tạo chuyên sâu. Bạn cũng nên đầu tư thời gian và nguồn lực để làm quen với phần mềm hỗ trợ dịch. Hiện nay, khả năng sử dụng công cụ CAT như SDL Trados Studio, memoQ, Wordfast, Across hay OmegaT có thể là yêu cầu tuyển dụng của nhiều công ty dịch thuật.

Ngay cả khi không bắt buộc, công cụ CAT vẫn có thể giúp bạn làm việc nhanh và nhất quán hơn. Lợi ích của chúng thường thể hiện rõ khi bạn đã sử dụng thành thạo và xây dựng được bộ nhớ dịch đủ phong phú.

Các công cụ ứng dụng trí tuệ nhân tạo cũng ngày càng hiện diện trong ngành, từ dịch máy đến tra cứu thông tin, lập bảng thuật ngữ và kiểm tra tính nhất quán. Tuy nhiên, người dịch chuyên nghiệp cần xem AI và CAT là công cụ hỗ trợ, không phải thứ thay thế năng lực, kinh nghiệm và trách nhiệm của mình.