Dấu gạch chéo – Quy tắc sử dụng

Dấu gạch chéo là gì?

Dấu gạch chéo được sử dụng trong nhiều trường hợp và đảm nhiệm các chức năng khác nhau trong văn bản. Trước hết, nó có thể thay thế một số liên từ như “hoặc”, “hay”, dùng để phân tách các liên từ như trong “và/hoặc”, hoặc thay cho giới từ “trên” trong một số giá trị, chẳng hạn km/giờ.

Việc sử dụng dấu gạch chéo cũng đòi hỏi bạn nắm được một số quy tắc biên tập liên quan đến khoảng trắng. Có trường hợp dấu này được viết liền với các thành phần xung quanh, như xanh/đỏ hoặc km/giờ; có trường hợp cần đặt khoảng trắng ở một bên hoặc cả hai bên, chẳng hạn chuyển khoản / thẻ tín dụng.

Khi nào nên sử dụng dấu gạch chéo?

Có thể bạn sử dụng dấu gạch chéo khá thường xuyên và hoàn toàn theo trực giác. Nhưng bạn có chắc mình đang dùng nó đúng cách không?

Trong tiếng Việt, dấu gạch chéo được sử dụng trong 10 trường hợp phổ biến.

1. Thay thế liên từ “hoặc”, “hay”. Dấu gạch chéo phân tách các từ hoặc cụm từ mang tính lựa chọn, chẳng hạn cao/thấp, trên/dưới.
2. Phân tách các liên từ “và”, “hoặc”, chẳng hạn xanh và/hoặc xám, đi bằng tàu điện và/hoặc xe buýt.
3. Biểu thị các khoảng thời gian hoặc niên kỳ liên tiếp, chẳng hạn năm học 2025/26, thế kỷ XIX/XX.
4. Đánh dấu phần xuống dòng cuối cùng trong một đoạn thơ hoặc lời bài hát được trích dẫn khi các dòng được trình bày liên tục, chẳng hạn: “Trời xanh như mắt trẻ thơ / Gió ru qua những giấc mơ dịu dàng /”.
5. Thay thế từ “trên” trong các giá trị số, chẳng hạn 10 g/l, 90 km/giờ.
6. Viết các phân số thông thường, chẳng hạn 1/4 thời lượng, 3/4 cốc.
7. Ghi địa chỉ, chẳng hạn 12/5 đường Lê Lợi, trong đó dấu gạch chéo phân tách số nhà và số căn hộ hoặc số ngách.
8. Ghi số hiệu hồ sơ và tài liệu, chẳng hạn số hồ sơ: AB 17/26 hoặc mã tài liệu: QT 106/27.
9. Đánh dấu các chữ viết tắt có nguồn gốc nước ngoài, chẳng hạn c/o (“theo địa chỉ của”, từ tiếng Anh care of) hoặc a/a (“lưu hồ sơ”, từ tiếng Latinh ad acta).
10. Phân tách số hiệu trong trường hợp một ấn phẩm có số kép, chẳng hạn số 2/3 hoặc các ký hiệu thư mục khác như số 3/2025.

Khi nào không nên sử dụng dấu gạch chéo?

Đôi khi dấu gạch chéo được dùng không đúng cách, đặc biệt trong những tình huống gần giống với các trường hợp nên sử dụng dấu này. Khi đó, người viết rất dễ mắc lỗi. Bạn có thể tránh lỗi bằng cách ghi nhớ những quy tắc dưới đây.

Những cách dùng dấu gạch chéo không phù hợp:

• tách ngày tháng trong những văn bản yêu cầu định dạng khác, chẳng hạn 24/12/2025 có thể không phù hợp nếu quy chuẩn yêu cầu viết 24.12.2025 hoặc 24-12-2025;
• viết phân số hỗn hợp chỉ bằng cách ghép số nguyên và phân số – 1 1/4 có thể gây khó đọc trong văn bản trang trọng; nên dùng định dạng phân số đúng hoặc viết bằng chữ;
• thay thế liên từ “và” trong tên riêng, chẳng hạn Kaye/Godwin — SAI! (nên viết Kaye-Godwin hoặc Kaye và Godwin, tùy ý nghĩa);
• đánh dấu các chữ viết tắt tiếng Việt bằng dấu gạch chéo, chẳng hạn “Hà Nội k/Hải Phòng” — SAI! (nên viết “Hà Nội gần Hải Phòng” hoặc dùng dạng viết tắt được quy ước).

Dấu gạch chéo có khoảng trắng hay không? Quy tắc cần nhớ

Trong một số trường hợp, dấu gạch chéo cần đi kèm khoảng trắng; trong những trường hợp khác, dấu này được viết liền với các từ hoặc số xung quanh. Điều khiến vấn đề trở nên phức tạp là khoảng trắng có thể xuất hiện không chỉ sau dấu gạch chéo mà còn ở trước dấu. Tuy nhiên, quy tắc thực tế đơn giản hơn bạn nghĩ.

Bạn chỉ cần ghi nhớ 3 quy tắc về khoảng trắng:

• không đặt khoảng trắng khi dấu gạch chéo phân tách các số hoặc từ đơn, chẳng hạn trên/dưới, 2025/26;
• nên đặt khoảng trắng khi dấu gạch chéo có chức năng phân tách giữa:
  – một từ và một cụm từ hoặc giữa hai cụm từ, chẳng hạn chuyển khoản / thẻ tín dụng;
  – các phần được trích dẫn từ một bài thơ, chẳng hạn “Dòng thơ thứ nhất / Dòng thơ thứ hai”;
• bạn có thể đặt khoảng trắng ở bên phải dấu gạch chéo hoặc ở cả hai bên, miễn là duy trì cách trình bày nhất quán trong toàn bộ văn bản.