Các phong cách ngôn ngữ và phong cách diễn đạt: Phân loại và đặc điểm

Phong cách ngôn ngữ là gì?

Sự nhất quán của văn bản đạt được nhờ việc kết hợp phù hợp các yếu tố như:

• cú pháp (cách xây dựng câu — từ câu đơn đến câu phức nhiều tầng);
• từ vựng (lựa chọn từ ngữ, chẳng hạn thuật ngữ chuyên môn, từ ngữ thời thượng hoặc khẩu ngữ);
• phương tiện cấu tạo từ (chẳng hạn từ chỉ sắc thái nhỏ bé, từ chỉ mức độ tăng cường hoặc các tổ hợp từ);
• phương tiện biến đổi từ (chẳng hạn từ cổ, từ mới) và phương tiện ngữ âm (chẳng hạn từ tượng thanh, điệp âm hoặc vần).

Phong cách diễn đạt, tức một cấu trúc nhất định, tạo cho văn bản hình thức phong cách cụ thể. Nhờ đó, văn bản có thể thực hiện những chức năng nhất định, đôi khi rất chuyên biệt.

Việc lựa chọn phong cách ngôn ngữ và yêu cầu tổ chức văn bản phù hợp phụ thuộc vào các yếu tố như:

• hoàn cảnh mà tác giả đang ở trong đó;
• chủ đề của lời nói hoặc văn bản;
• đối tượng mục tiêu (người tiếp nhận);
• mục đích giao tiếp;
• sở thích riêng của tác giả (cảm quan thẩm mỹ, độ nhạy cảm với ngôn ngữ);
• xu hướng (ngôn ngữ đặc trưng cho một giai đoạn hoặc thời kỳ nhất định).

Có những loại phong cách ngôn ngữ nào?

Bạn đã biết rằng các phong cách ngôn ngữ có hình thức cụ thể nhằm thực hiện những chức năng nhất định và tiếp cận đúng nhóm đối tượng, người tiếp nhận. Sau đây là những phong cách quan trọng nhất.

Phong cách khẩu ngữ

Phần lớn lời nói trực tiếp đều sử dụng phong cách khẩu ngữ, ngoại trừ một số trường hợp như bài phát biểu tại tòa án. Ngoài ra, phong cách này còn xuất hiện trong nhiều thể loại văn bản như thư từ, nhật ký, email và thường cả blog. Chúng ta học phong cách này một cách tự nhiên vì đã tiếp xúc với nó từ những ngày đầu đời.

Từ vựng được sử dụng trong phong cách này có thể chia thành:

• trung tính về cảm xúc (đề cập đến mọi sự vật, hiện tượng xung quanh);
• từ ngữ biểu cảm (chẳng hạn cách gọi hài hước, thông tục hoặc những từ thô tục).

Trong phong cách khẩu ngữ, có thể sử dụng:

• thành ngữ (ví dụ: nước đến chân mới nhảy, đứng ngồi không yên);
• phép lặp (ví dụ: đi đâu cũng thấy cây xanh, cây xanh; mùa xuân là mùa của sắc xanh rực rỡ);
• những câu không hoàn toàn tuân thủ quy tắc, phức tạp hoặc được gọi là câu lệch chuẩn — những cấu trúc bị biến dạng, không hoàn chỉnh (ví dụ: đầu tiên chú chó mất, rồi sau đó đến người chủ của nó);
• phép tỉnh lược — lược bỏ những thành phần đã quá rõ trong câu (ví dụ: tôi nghe nhạc rock, còn chồng tôi nghe nhạc cổ điển).

Phong cách hành chính

Đây là phong cách diễn đạt đặc trưng cho các cơ quan, tổ chức hoặc những người đại diện cho họ. Đây là một trong những phong cách phổ biến nhất, chỉ đứng sau phong cách khẩu ngữ.

Phong cách hành chính có thể được chia thành hai dạng phụ:

• hành chính công vụ — văn bản hành chính (công văn, hợp đồng, biên bản, thông báo nhắc nhở, đơn khiếu nại, đơn đề nghị, sơ yếu lý lịch, CV, v.v.);
• pháp lý — văn bản quy phạm pháp luật (hiến pháp, luật, nghị định, hướng dẫn, sắc lệnh, v.v.).

Những hình thức diễn đạt này chủ yếu có các đặc điểm sau:

• tính quy chuẩn:
  • cấu trúc theo mẫu (thường là biểu mẫu và đơn từ);
  • lựa chọn từ ngữ theo khuôn mẫu;
  • sử dụng các công thức cố định (chẳng hạn “Kính gửi”, “Trân trọng”);
  • có thể sử dụng một số từ vay mượn hoặc cách diễn đạt mang tính hành chính;
• tính chính xác:
  • thuật ngữ đơn nghĩa;
  • thông điệp ngắn gọn;
  • hạn chế hoặc hoàn toàn không sử dụng tính từ miêu tả;
  • tránh biểu cảm và hình ảnh hóa;
  • chia thành đoạn, điều khoản và mục rõ ràng;
• tính chỉ thị:
  • mệnh lệnh;
  • điều cấm;
  • quyền cho phép;
• tính phi cá nhân:
  • sử dụng các dạng động từ không chỉ rõ chủ thể (chẳng hạn “được thông báo”, “đã thực hiện”, “kính đề nghị”);
  • diễn đạt hành động bằng động từ ở ngôi thứ ba số ít (chẳng hạn “Tòa án giữ nguyên quyết định…”);
  • người tiếp nhận thường được chỉ bằng đại từ hoặc cấu trúc phiếm chỉ (chẳng hạn “Người nào phải chịu hình phạt tù…”).

Con dấu thường được đặt ở phần đầu và cuối văn bản nhằm xác nhận giá trị hành chính của văn bản.

Phong cách thông tin — bình luận

Mục đích của các thể loại này là truyền đạt thông tin về những sự kiện nhất định. Phong cách thông tin nổi bật ở việc chỉ sử dụng những thông tin đã được kiểm chứng, được trình bày ngắn gọn nhưng vẫn đầy đủ chi tiết. Tác giả nên diễn đạt:

• phi cá nhân;
• không thiên vị;
• theo khuôn mẫu;
• ít biểu cảm.

Phong cách bình luận cho phép sử dụng những hình thức dài hơn như tản văn, bài báo, tiểu luận và phóng sự. Ở đây, bên cạnh thông tin, phần diễn giải, đánh giá và bình luận cũng đóng vai trò quan trọng. Tác giả có thể nêu ý kiến và cố gắng tác động đến người tiếp nhận. Có thể sử dụng:

• nhiều phương tiện ngôn ngữ khác nhau;
• kết hợp phong cách khẩu ngữ với phong cách khoa học, thậm chí phong cách nghệ thuật;
• tính biểu cảm;
• những từ ngữ mang sắc thái tình cảm.

Phong cách khoa học

Do đối tượng và phương pháp nghiên cứu rất đa dạng, đặc điểm nổi bật của phong cách này là tính không đồng nhất. Những văn bản khoa học phổ biến nhất gồm: bài nghiên cứu (nêu luận đề rồi triển khai lập luận), chuyên luận (trình bày một vấn đề nhất định từ một quan điểm cụ thể) và tham luận (ban đầu được viết ra, sau đó trình bày bằng lời).

Phong cách khoa học có hai dạng phụ:

• khoa học lý thuyết — giao tiếp giữa các chuyên gia, có các đặc điểm:
  • nhiều từ chuyên ngành và thuật ngữ khoa học;
  • phần lớn là những câu phức nhiều tầng;
  • các giả định khách quan thường đòi hỏi sử dụng câu phi cá nhân;
  • không có các yếu tố biểu cảm;
  • có những cách diễn đạt thể hiện sự dè dặt hoặc chưa chắc chắn của tác giả (chẳng hạn “Có thể giả định rằng…”).
• phổ biến khoa học — giao tiếp giữa chuyên gia và người không chuyên, có các đặc điểm:
  • thông tin được trình bày bằng ngôn ngữ dễ hiểu với những người không làm việc trong lĩnh vực khoa học;
  • sử dụng các cách diễn đạt đặc trưng cho văn bản báo chí hoặc thậm chí văn học nghệ thuật;
  • dùng ẩn dụ, so sánh và mô tả để giúp người đọc hiểu vấn đề.

Phong cách nghệ thuật

Tác giả không chỉ có thể sử dụng nhiều phương tiện tu từ và vốn từ giàu hình ảnh, mà còn có thể tạo ra những từ ngữ hoặc kết hợp từ hoàn toàn mới.

Có thể sử dụng:

• lỗi ngôn ngữ;
• cách mô phỏng phong cách ngôn ngữ (chẳng hạn từ cổ, từ khẩu ngữ hoặc cách diễn đạt khoa học);
• từ ngữ thuộc về các phong cách ngôn ngữ khác.

Phong cách ngôn ngữ riêng

Đôi khi phong cách diễn đạt giúp nhận ra tác giả của một văn bản. Điều này thường liên quan đến việc sử dụng những cụm từ nhất định, các yếu tố tạo phong cách hoặc cách xây dựng câu đặc trưng. Đây là những thủ pháp đặc biệt phổ biến trong các thể loại văn học, chẳng hạn thơ ca, nhưng cũng xuất hiện trong tiểu luận và tản văn.

Khả năng nhận diện tác giả dựa trên các mẫu văn bản là một lợi thế rõ rệt trong sáng tác nghệ thuật. Ngoài lĩnh vực này, việc sử dụng phong cách riêng thường bị hạn chế đáng kể. Việc tạo ra nhiều loại content, đặc biệt theo yêu cầu cụ thể của khách hàng, đòi hỏi phải tuân thủ những yêu cầu chặt chẽ như SEO để đạt các mục tiêu nhất định. Trong trường hợp đó, hiệu quả của văn bản được ưu tiên hơn phong cách ngôn ngữ cá nhân của tác giả.

Sự hài hòa về phong cách — làm thế nào để tránh lỗi phong cách?

Nếu nhiệm vụ của bạn là tạo ra một văn bản theo phong cách ngôn ngữ cụ thể, bạn không chỉ cần biết đặc điểm của phong cách đó mà còn phải tuân thủ các nguyên tắc hài hòa về phong cách. Nhờ đó, văn bản trở nên nhất quán, đồng nhất và được duy trì trong một phong cách cụ thể, qua đó tăng khả năng được tiếp nhận đúng cách.

Để tránh những lỗi có thể dẫn đến thất bại trong giao tiếp, bạn cần ghi nhớ ba nguyên tắc:

1. điều chỉnh phong cách của từ ngữ cho phù hợp với văn bản (chẳng hạn trong phong cách thông tin — bình luận, cần tránh sử dụng quá nhiều từ khẩu ngữ giàu biểu cảm, từ uyển ngữ, từ thông tục, từ biểu cảm hoặc từ thô tục);
2. duy trì một phong cách nhất quán trong câu, KHÔNG TRỘN LẪN các từ ngữ thuộc về những phong cách khác (chẳng hạn việc sử dụng phong cách hành chính trong giao tiếp trực tiếp có thể khiến người nghe khó hiểu);
3. chỉ sử dụng cách mô phỏng phong cách ngôn ngữ khi có lý do phù hợp (chẳng hạn việc dùng từ cổ nhằm gợi lại phong cách của một thời kỳ nhất định; nếu không, đưa những từ lỗi thời vào ngôn ngữ giao tiếp hằng ngày là hoàn toàn không cần thiết).